طرحوارهدرمانی راهنمای جامع شناسایی و درمان الگوهای ناسازگار روانی, طرحوارهدرمانی یکی از رویکردهای پیشرفته و اثربخش در رواندرمانی است که بر شناسایی و تغییر الگوهای فکری و رفتاری ریشهداری تمرکز دارد که در دوران کودکی شکل گرفتهاند. این روش برای اولین بار در دهه ۱۹۹۰ میلادی توسط جفری یانگ، روانشناس مشهور آمریکایی، تدوین و گسترش یافت.
هدف اصلی این درمان، جایگزینی طرحوارههای ناسالم با الگوهای سازگار و سالم است تا فرد بتواند روابط بینفردی و کیفیت زندگی خود را به طور معناداری ارتقا دهد. طرحوارهها چیستند و چگونه کار میکنند؟ طرحوارهها چارچوبهای ذهنی عمیقاند که بر اساس تجربیات اولیه در خانواده و محیط اجتماعی در فرد شکل میگیرند. این الگوهای ناخودآگاه، نحوه درک فرد از خود، دیگران و جهان را تعیین میکنند.
ناسازگار در پنج حوزه اصلی جفری یانگ ۱۸ طرحواره اولیه را در پنج حوزه دستهبندی کرده است. شناخت این حوزهها، قدم اول درک مشکلات روانی فرد است ۱.
حوزه طرد و بریدگی این حوزه ناشی از عدم برآورده شدن نیازهای اساسی عاطفی (امنیت، محبت، حمایت) در کودکی است. طرحوارههای این حوزه شامل رهاشدگی/بیثباتی (ترس از ترک شدن)، بیاعتمادی/بدرفتاری (انتظار از اذیت دیگران)، محرومیت عاطفی (احساس خالی بودن و عدم درک)، نقص/شرم (حس بیارزشی) و انزوای اجتماعی/بیگانگی (احساس متفاوت بودن از دیگران) میباشد. ۲.
و کاست (باور به ناکامی لااجتناب) میشود. ۳. حوزه مرزها و محدودیتهای صدمهدیده افراد دچار مشکل در تعیین مرزهای شخصی و کنترل دوافع هستند.
شامل استحقاق/بزرگمَنشی (حقوق بیش از حد برای خود) و خودانظباطی ناکافی/خویشتنداری (عدم تحمل فرسایش و مسئولیتپذیری). ۴. حوزه جهتگیری بر مبنای دیگران تمرکز بیش از حد بر کسب تایید دیگران در قبال نیازهای خود. شامل اطاعت، ایثار و پذیرفتنجویی/جلب توجه. ۵. حوزه بازداری و گوش به زنگی مفرط ناشی از محیطهای سختگیرانه که سرکوب احساسات و تبعیت از قوانین سخت را میطلبد.
شامل منفیگرایی/بدبینی، بازداری عاطفی، معیارهای سرسخت/عیبجویی افراطی و تنبیه. تستهای تشخیص طرحوارهها ابزار اصلی ارزیابی، پرسشنامه طرحواره یانگ (YSQ) است که در دو فرم کوتاه و بلند وجود دارد. این پرسشنامه استاندارد شده، شدت و نوع طرحوارههای اولیه را مشخص میکند. توجه داشته باشید که اجرای و تفسیر این تستها نیازمند تخصص است و فقط توسط طرحوارهدرمانگر مجاز انجام میشود.
تکنیکهای اصلی در طرحوارهدرمانی طرحوارهدرمانگر از ترکیبی از تکنیکهای تجربی، شناختی، رفتاری و رابطهمحور استفاده میکند تکنیک کار با صندلی فرد با صندلیهای خالی نمادین (مثل کودک درونی، والد منتقد، حالت سالم) گفتگو میکند تا تضادهای درونی را تجربه و حل کند. تصویرسازی هدایتشده مراجع با راهنمایی درمانگر، به خاطرات دردناک کودکی بازمیگردد و آنها را با پاسخدهی نیازهای برآوردهنشده، بازسازی میکند.
روبهرویی همدلانه درمانگر با احترام و همدلی، الگوهای مخرب را به چالش میکشد تا فرد واقعیت را بپذیرد و تغییر کند. بازوالدینی محدود درمانگر در چارچوب اخلاقی و حرفهای، نقش والد سالم را ایفا کرده و نیازهای عاطفی برآوردهنشده مراجع را در جلسات پاسخ میدهد.
مکانیزمهای مقابله ناسالم و راهکار درمان افراد برای مقابله با درد طرحوارهها، سه سبک ناسالم را به کار میگیرند تسلیم (پذیرش کامل طرحواره)، اجتناب (دوری از مواضع محرک) و جبران افراطی (برعکس کردن رفتار). طرحوارهدرمانی به فرد یاد میدهد که به جای این مکانیزمها، از استراتژیهای سازگار و آگاهانه استفاده کند.
مزایا و اثرات درمانی تحقیقات نشان میدهند طرحوارهدرمانی در موارد زیر موثر است بهبود قابلتوجه در اختلالهای شخصیتی (بهویژه مرزی و اجتنابی) کاهش افسردگی و اضطراب مزمن افزایش عزتنفس و خودکارآمدی بهبود مهارتهای ارتباطی و حل تعارض کاهش رفتارهای خودآسیب و ایمپولسیو مدت زمان درمان و افراد مناسب طرحوارهدرمانی معمولاً درمانی میانمدت تا طولانیمدت است (از چند ماه تا ۱ تا ۲ سال) و برای افرادی مناسب است که اختلال شخصیت یا الگوهای شخصیت ناسازگار دارند با افسردگی یا اضطراب مقاوم در برابر درمان مواجه شدهاند مشکلات عاطفی و رابطهای تکراری و ریشهداری دارند صدمههای کودکی و نادیدهگرفتهشدگی عاطفی تجربه کردهاند نحوه انتخاب طرحوارهدرمانگر برای آغاز درمان، باید به روانشناس یا مشاور روانشناس مراجعه کنید که آموزشهای تخصصی و گواهی معتبر در طرحوارهدرمانی داشته باشد.
متخصص ابتدا با مصاحبه بالینی و ابزارهای ارزیابی، طرحوارههای فعال را شناسایی و برنامه درمانی فردیسازی شده تدوین میکند. سوالات متداول طرحوارهدرمانی با درمان شناختی-رفتاری (CBT) چه تفاوتی دارد؟ CBT روی افکار و رفتارهای فعلی تمرکز دارد، در حالی که طرحوارهدرمانی ریشههای عمیقتر عاطفی و کودکی را هدف قرار داده و از تکنیکهای تجربی و رابطهدرمانی استفاده میکند. آیا میتوان تکنیکهای طرحوارهدرمانی را به تنهایی در خانه انجام داد؟
خیر. این تکنیکها نیازمند حضور درمانگر آموزشدیده برای مدیریت احساسات شدید، راهنمایی در تصویرسازی و ایجاد رابطه درمانی امن هستند. آیا این درمان برای همه موثر است؟ موثر بودن بستگی به انگیزه فرد، شدت مشکلات، کیفیت رابطه درمانی و تخصص درمانگر دارد، اما شواهد علمی قوی از اثربخشی آن در طیف وسیعی از مشکلات حکایت دارد. چطور میتوانم بهترین طرحوارهدرمانگر را پیدا کنم؟
میتوانید از سامانههای معتبر نوبتدهی آنلاین، لیست متخصصان مجاز در سایت انجمن طرحوارهدرمانی ایران یا مراجع معتبر دانشگاهی استفاده کنید.
